بامداد را با ما گزارده‌اى ؟ عرض كرد : آرى ، فرمود : إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ « 32 » . اين حديث گوياى اين است كه تجاوز كمتر از زنا به زنان گناه صغيره است ، زيرا پيامبر ( ص ) نماز را كفّارهء آن قرار داده و اين به مقتضاى قول آن حضرت است كه فرموده است : « نمازهاى پنجگانه كفّارهء گناهان ميان آنهاست بجز كباير » . « 33 » به هر حال سزاوار است انسان همه روزه خود را حسابرسى كند ، و اعمال بد خود را در نظر گيرد و آنها را با كارهاى نيك بزدايد . اگر بگويى : چگونه ممكن است استغفار از گناه بدون ترك اصرار سودمند باشد ؟ چه در خبر آمده است كه « استغفار كنندهء از گناه در صورتى كه اصرار بر آن داشته باشد مانند استهزا كنندهء به آيات خداست » « 34 » و يكى از بزرگان گفته است : من از گفتن استغفر اللّه استغفار مىكنم . و گفته شده است : استغفار به زبان توبهء دروغگويان است ، و نيز رابعه عدويّه گفته است : استغفار ما به استغفار بسيارى نياز دارد . پاسخ اين است كه بدانى در فضيلت استغفار اخبار بىشمارى وارد شده كه ما بخشى از آنها را در كتاب اذكار و دعوات ذكر كرده‌ايم تا آن جا كه خداوند استغفار را با بقاى پيامبر ( ص ) قرين كرده و فرموده است : وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ « 35 » يكى از صحابه گفته است : « 36 » ما را دو امان بود يكى از آنها كه بودن پيامبر در ميان ما بود از دست رفته و آن كه مانده استغفار است ، اگر اين نيز برود هلاك مىشويم . مىگويد استغفارى كه توبهء دروغگويان است تنها استغفار به زبان است بى آن كه دل در آن انباز باشد ، مانند آن كه انسانى بر حسب عادت و از روى غفلت بگويد : أستغفر اللّه چنان كه در آن هنگام كه صفات آتش را مىشنود مىگويد : نعوذ باللّه ( به خدا پناه مىبريم ) بى آن كه دلش از آنچه بر زبان مىآورد متأثّر شود . اين استغفار

--> ( 32 ) صحيح بخارى ، ج 6 ، ص 94 از حديث ابن مسعود . ( 33 ) مأخذ آن پيش از اين مكرّر ذكر شده است . ( 34 ) الشعب بيهقى ، ابن عساكر از ابن عبّاس با سندى ضعيف ، الجامع الصيفه . ( 35 ) انفال / 33 : و تا تو در ميان آنها هستى خداوند آنها را مجازات نخواهد كرد ، و تا استغفار مىكنند خداوند عذابشان نمىكند . ( 36 ) ترمذى آن را از ابو موسى اشعرى نقل كرده و گفته : و اين سخن اوست ، ابو الشيخ و حاكم آن را نقل كرده و صحيح دانسته‌اند بيهقى در الشعب گفته است : گويندهء اين سخن ابو هريره است ، بيهقى در طرق ديگرى گفته گوينده ابن عبّاس است ، الدرّ المنثور ، ج 3 ، ص 182 .